Press for More

Kunstkritiek in Vlaanderen: de criticus als bedreigde diersoort

Culture is the best which had been thought and said in the world (Matthew Arnold)

Is er in deze multimediale maatschappij en  in tijden van economische crisis nog plaats voor kritische berichtgeving over kunst? Enkele Vlaamse recensenten vrezen het ergste en richtten daarom het platform Press For More op. Directe aanleiding vormden de besparingen bij De Standaard en De Morgen, waarbij – volgens de oprichters van Press For More – een bot mes in de cultuurberichtgeving werd gezet. De theaterberichtgeving, eerder geschreven door freelance journalisten met jarenlange ervaring, werd doorgeschoven naar de vaste medewerkers van de cultuurredactie van De Morgen. Bij De Standaard kreeg de vaste theaterrecensent een nieuwe functie toegewezen als adjunct-chef cultuur. Een andere redacteur mag zijn taak als theaterrecensent overnemen. Volgens ‘Press For More’ “vanuit de pure managementvisie dat jobrotatie een frissere blik oplevert, wat blijkbaar primeert op ervaring en bagage.” (1) Het gevoel dat expertise steeds minder belangrijk wordt, kwam bovenop eerdere frustraties van cultuurjournalisten over de steeds beperktere ruimte voor cultuurberichtgeving, de afname van duiding en commentaar en het toenemende marketingkarakter van theaterkritiek.

Criticus Wouter Hillaert luidde, samen met een twintigtal freelance cultuurjournalisten van ondermeer De Standaard, Knack en VRT, de noodklok. Het startsein voor Press for More werd gegeven op de uitreiking van Cultuurprijzen in Hasselt begin februari 2009. Ondertussen tekenden al meer dan 7000 mensen (waaronder de Vlaamse Minister van Cultuur Bert Anciaux) de internetpetitie en telt de Facebook-pagina meer dan 1300 leden. (2) Op 5 mei 2009 werd in de Vooruit in Gent de Press for More-actiedag georganiseerd, met lezingen en debatten over de problematiek van de cultuurberichtgeving. Peter Vantyghem, Chef Cultuur&Media van De Standaard, berichtte: “De hele debatavond schipperde een beetje tussen de verontwaardiging en projecties van de enen, en de realiteitszin van de anderen, in een context van snel veranderende media.“ (3)

Toptienlijstjes
De onderhuidse angst, waarvan die emotioneel getinte discussies een uiting zijn, is niet onterecht. De ruimte voor theaterkritiek binnen kranten is serieus afgenomen. Waar vroeger interviews van 7500 tekens als voorbeschouwing geen uitzondering waren, en van diezelfde voorstelling vervolgens nog eens een recensie werd gebracht van 3600 tekens, bestaat een  recensie bij bijvoorbeeld De Morgen nu nog slechts uit een slordige 2000 tekens. Soms daalt dat zelfs tot een schamele 1200. Voorbeschouwingen zijn uit den boze. Het promotionele karakter van de kritieken stijgt doordat alleen ruimte wordt gemaakt voor de goéde voorstellingen. Meer en meer worden theatervoorstellingen in agendaoverzichten, toptien-lijstjes of sterrenevaluaties gegoten. Waarvoor zijn ervaren cultuurjournalisten dan nog nodig? De theaterrecensent wordt een bedreigde diersoort, en die begint dan ook luidkeels te steigeren en te loeien…

Maar hoe zinvol is dat? De verontwaardiging en emotionaliteit staan in feite een doordachte discussie in de weg. Het begint al bij de bron: door de schrijvers van het manifest Press for More wordt nergens omschreven wat zij bedoelen met ‘kwalitatieve en kritische cultuurjournalistiek in Vlaamse kwaliteitskranten’. Wat is cultuur? Wat is kwaliteit? Wat is kritiek? Wat zijn kwaliteitskranten? Welke vorm dient journalistiek aan te nemen? Zij reppen hierover geen woord, wat het al te makkelijk maakt om de hele discussie als ‘vaag’ onder tafel te vegen.

De macht van het getal
Want face the facts:  in onze consumptiemaatschappij telt alleen financiële groei en winst. Aangezien kranten uitgeven een economische activiteit is, moeten inkomsten gegenereerd worden. Dat is in tijden van economische crisis niet evident. En dus primeert toegankelijkheid voor een zo groot mogelijk publiek boven de kritische en kwaliteitsvolle bespreking. De groep die kwaliteit prefereert is te klein om commercieel interessant te zijn.
Kunst is lang gezien als ‘het beste dat gezegd en gedacht werd’ in een maatschappij, als iets dat mensen kan opvoeden, waar zij beter van worden. Het Westerse humanistische ideaal van cultuur als ‘Bildung’ heeft plaatsgemaakt voor een ervarings- en belevingseconomie, waar liefst zo weinig mogelijk wordt nagedacht, zo lijkt het. Cultuuroverdracht wordt steeds minder belangrijk. Zie de discussie binnen de literatuur. Wat gaat voor: kennis van een degelijk onderbouwde literaire canon, of leesplezier? Cultuur is van en voor iedereen, grenzen tussen hoge en lage cultuur, tussen centrum en periferie vervagen. Dat verwarring heerst over ‘ cultuur’- journalistiek is niet verwonderlijk.Maar moeten we dan terug naar  oude Bildungsideaal? Wil Press for More serieus genomen worden, dan zal het ook op dit front positie moeten kiezen.

Hypothetische oplossingen
De discussie leverde concrete voorstellen op. Kranten subsidiëren, om de paradox dat de kunstensector overheidsgeld krijgt, maar de kranten – die toch deels de functie hebben om het grote publiek vertrouwd te maken met deze sector- niet.  (4) Samenwerking met Hollandse kranten. De afschaffing van de papieren krant. Etcetera.  (5) Volgens sommigen zal de kritische cultuurjournalistiek zijn weg vanzelf wel vinden, via internetmagazines als UrbanMag  (6) en recensentenblogs (7) En waarom geen getalenteerde en open-minded cultuurjournalisten vanuit traditionele media de wereld van de crossmedialiteit inloodsen? (8) Voorlopig blijven het slechts hypothetische oplossingen. De impact van Press for More op de de Vlaamse kunstkritiek is nog niet te meten. Wordt vervolgd.

(1) www.pressformore.be

(2) www.facebook.com

(3) P. Vantyghem. ‘Welke pers voor later?’ De Standaard, 07/05/2009. p.67.

(4) P. Vantyghem. ‘Welke pers voor later?’ De Standaard, 07/05/2009. p.67. http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=4g29uhb1

(5)P. Vantyghem. ‘Welke pers voor later?’ De Standaard, 07/05/2009. p.67. http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=4g29uhb1

(6) http://www.urbanmag.be/

(7) Onder andere S. Van der Speeten. ‘Geen quatsch, wel een langetermijnvisie’. 2009.
http://nl-nl.facebook.com/note.php?note_id=52477655948

(8) S. Van der Speeten. ‘Geen quatsch, wel een langetermijnvisie’. 2009.
http://nl-nl.facebook.com/note.php?note_id=52477655948

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s